काठमाडौँ। – नेपाली कांग्रेस, नेपालको सबैभन्दा पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टी, फेरि एकपटक आन्तरिक लडाईको चपेटामा परेको छ। पार्टी अध्यक्ष शेरबहादुर देउवा नेतृत्वको स्थापित प्यानल र महामन्त्री गगन थापा तथा विश्वप्रकाश शर्मा जस्ता नेताहरूको गुटबीचको विवादले पार्टी विभाजनको स्थिति सिर्जना गरेको छ। यो 'गृहयुद्ध' ले आगामी फाल्गुन २१मा हुने प्रतिनिधिसभा चुनावलाई प्रभावित पार्ने निश्चित छ। देउवा प्यानलले थापालाई पार्टीबाट निलम्बन गरेको छ भने थापा गुटले विशेष महाधिवेशनमार्फत आफूलाई नै आधिकारिक पार्टी दाबी गर्दै थापालाई अध्यक्ष घोषणा गरेको छ। यो घटनाक्रमले कांग्रेसको इतिहासमा फेरी आर्को आन्तरिक द्वन्द्वको सम्झना गराएको छ।
यो संकटको जड लामो समय देखिको नेतृत्व परिवर्तनको माग हो । भाद्रमा भएको जेन जी आन्दोलनहरूले राजनीतिक परिवर्तन ल्याएपछि कांग्रेसभित्र सुधार र युवा नेतृत्वको माग बढेको थियो। यसको समयरेखा देखाउने हो भने यस प्रकार रहेको छ :
पौष १८ - २५, २०८२ : गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्माले विशेष महाधिवेशनको घोषणा गरे। यो कदम देउवा नेतृत्वको विरोधमा थियो, जसले नियमित १५औँ महाधिवेशनलाई प्रभावित पार्यो। विशेष गरी देउवाको राजीनामा मागमा दुवै गुटबीच एकताको प्रयास असफल भयो।
पौष २७, २०८२ : भृकुटीमण्डपमा विशेष महाधिवेशन सुरु भयो। थापा–शर्मा गुटले यसलाई वैधानिक दाबी गरे भने देउवा गुटले यसलाई अनधिकृत ठहर्यायो। महाधिवेशनमा थापा र शर्माको राजनीतिक प्रतिवेदन बहुमतबाट अनुमोदन भयो।
पौष २८ -२९, २०८२ : महाधिवेशन जारी रहँदा देउवा गुटको केन्द्रीय कार्यसमितिले बैठक स्थगित भयो। एकताका लागि अन्तिम प्रयासहरू भए तर देउवा आफु राजीनामा दिने जस्ता मुद्दामा सहमति भएनन।
पौष ३०, २०८२ : संकट चरम सीमामा पुग्यो। देउवा गुटको कार्यसमितिले गगन थापा, विश्वप्रकाश शर्मा र फर्मुल्लाह मन्सुरलाई पाँच वर्षका लागि पार्टी सदस्यताबाट निलम्बन गर्यो। विशेष महाधिवेशनमा थापाले अध्यक्ष पदका लागि उम्मेदवारी दर्ता गरे (उनी एकमात्र उम्मेदवार थिए)। एकताका प्रयास पूर्ण रूपमा असफल भई पार्टी औपचारिक रूपमा विभाजित भयो। दुवै गुटले निर्वाचन आयोगमा आधिकारिकता दाबी गरे।
माघ १, २०८२ : विशेष महाधिवेशनमा गगन थापालाई सर्वसम्मत रूपमा अध्यक्ष निर्वाचित गरियो। विश्वप्रकाश शर्मा र पुष्पा भुसाल उपाध्यक्ष बने। थापा गुटले बहुमत आफूसँग भएको दाबी गर्दै पार्टी नाम र चिन्हको दाबी गरेको छ। देउवा गुटले यसलाई अस्वीकार गर्दै कानुनी लडाइँको तयारी गरेको छ।
यो समयरेखाले कांग्रेसभित्रको कलहलाई स्पष्ट पार्छ, जसले चुनावी तयारीलाई जटिल बनाएको छ।
यो द्वन्द्व मात्र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाको होइन, वैचारिक मतभेदको पनि हो। शेरबहादुर देउवा, जो पाँचपटक प्रधानमन्त्री बनि सकेका, स्थापित नेतृत्वको प्रतिनिधित्व गर्दै छन्। उनीहरूको गुटले पार्टीको एकता, अनुभव र स्थिरतालाई जोड दिन्छ। देउवाले कांग्रेसलाई लोकतान्त्रिक मूलधारमा राख्न सफल भएको दाबी गर्छन्, तर आलोचकहरू उनलाई भ्रष्टाचार र परिवारवादको आरोप लगाउँछन्। अर्कोतर्फ, गगन थापा जस्ता सुधारवादीहरूले 'पुस्तान्तरण' को माग गरि रहेका छन्। उनीहरू जेन जी आन्दोलनबाट प्रेरित छन्, जसले भ्रष्टाचारविरोधी, पारदर्शिता र युवा सहभागिताको माग गरेको थियो। थापाले कांग्रेसलाई 'पुरानो पथबाट मुक्त' बनाउनुपर्ने बताउँछन्।
यो मतभेदले पार्टीका नीतिहरूमा पनि प्रभाव पारेको छ। उदाहरणका लागि, थापा गुटले आर्थिक सुधार र जलवायु परिवर्तनलाई प्राथमिकता दिन्छ भने देउवा गुटले राजनीतिक स्थिरता र गठबन्धनलाई। यो टकरावले कांग्रेसका कार्यकर्ताहरूलाई विभाजित गरेको छ, जसले सडक प्रदर्शन र सामाजिक सञ्जालमा बहसलाई तीव्र बनाएको छ।
त्यस्तै नेपाली कांग्रेसको आधिकारिक चुनावी चिन्ह 'रूख' हो, जसले पार्टीको पहिचानलाई प्रतिनिधित्व गर्छ। विभाजनपछि दुवै गुटले यसको दाबी गरेका छन्। निर्वाचन आयोगले बहुमतको आधारमा आधिकारिकता दिन्छ, जसमा केन्द्रीय सदस्यहरूको समर्थन, महाधिवेशन प्रतिनिधिहरूको संख्या र कानुनी दस्तावेजहरू निर्णायक हुन्छन्। हाल थापा गुटले विशेष महाधिवेशनमा बहुमत भएको दाबी गरेको छ, जसले उनीहरूलाई 'रूख' चिन्ह दिन सक्छ। तर देउवा गुटले थापाको महाधिवेशनलाई अवैधानिक ठहर्याउँदै आफूलाई मूल पार्टी दाबी गरेको छ। आयोगको निर्णय आउन बाँकी छ, तर इतिहास हेर्दा वि स २०५८ मा देउवाले विभाजन गर्दा उनले 'नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)' नाम लिएका थिए र चिन्ह पनि फरक थियो। यदि आयोगले थापालाई मान्यता दियो भने देउवा गुटले नयाँ चिन्ह लिनुपर्नेछ, जसले चुनावमा उनीहरूको मत प्रभावित हुन सक्छ। यो मुद्दा अदालतसम्म पुग्ने सम्भावना छ।
नेपाली कांग्रेसको इतिहास आन्तरिक द्वन्द्वले भरिएको छ। २००७ मा स्थापित यो पार्टीले नेपालको लोकतन्त्र स्थापनामा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ, तर विभाजनहरूले यसलाई कमजोर बनाएको छ।
२०२७ को दशक : बीपी कोइराला र सुवर्ण शमशेरबीचको मतभेदले पार्टीमा कलह सिर्जना गरेको थियो।
२०५८ को विभाजन : शेरबहादुर देउवाले गिरिजाप्रसाद कोइरालाको विरोधमा पार्टी विभाजित गरेर 'नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक)' गठन गरे। यो २०६३ मा पुनर्मिलन भयो।
२०६४ पछिको कलह : सुशील कोइराला र देउवाबीचको नेतृत्व लडाइँले पार्टी कमजोर बनायो।
२०७८ को महाधिवेशन : देउवाले थापा–शर्मा गुटलाई हराएर अध्यक्ष बने, तर यो आन्तरिक द्वन्द्वको बीउ थियो।
यी ऐतिहासिक घटनाहरूले देखाउँछन् कि कांग्रेसमा वैचारिक र व्यक्तिगत मतभेद सधैँ रहँदै आएको छ। यो हालको 'गृहयुद्ध' ले पार्टीको एकतालाई चुनौती दिएको छ, जसले नेपालको लोकतान्त्रिक भविष्यलाई प्रभावित पार्न सक्छ। यो संकटले कांग्रेसलाई सुधारको अवसर पनि दिन सक्छ, तर यदि एकता भएन भने दुवै गुट कमजोर हुनेछन्। निर्वाचन आयोग र अदालतको निर्णयले यो कथाको अन्तिम अध्याय लेख्नेछ। नेपाली राजनीतिका पर्यवेक्षकहरू यो घटनाक्रमलाई नजिकबाट हेरिरहेका छन्।
