काठमाडौँ। संयुक्त राष्ट्रसंघ महासभाको ८१औं अधिवेशनमा प्रधानमन्त्री बालेन शाहले दिएको सम्बोधनले धेरै अर्थमा ध्यान तान्न सफल भएको छ। यो सम्बोधन न त परम्परागत कूटनीतिक भाषिक शैलीमा बाँधिएको थियो, न त कुनै बयानबाजी भाषणबाजीमा। बरु, यो सीधा, तथ्यमा आधारित, र आफ्नो कुरामा दह्रिलो उभिने प्रकारको थियो — जुन साना र कमजोर मानिने मुलुकका नेताहरूबाट विरलै देखिन्छ।
सम्बोधनको सबैभन्दा उल्लेखनीय पक्ष भनेको यसको प्रत्यक्षता थियो। शाहले सुरुमै स्पष्ट पारे — उनी विकास र लोकतन्त्रका सुखद कुरा गर्न आएका होइनन्, बरु मृत्यु र विनाशको यथार्थ राख्न आएका हुन्। भोटेकोशी–त्रिशूलीको विपद्लाई उनले "हिमाली सुनामी" भन्दै विश्वले वर्षौंदेखि बेवास्ता गरेको चेतावनीको नतिजा भनेर औंल्याए। यहाँ कुनै लुकिमारी थिएन — उनले सिधै भने कि राजनीतिक नेतृत्वले (आफूलगायत) वैज्ञानिक चेतावनीलाई समयमा निहाल्न, बुज्न र बदल्नमा असफल भयो।
यो स्वीकार सामान्य लाग्न सक्छ, तर विश्व मञ्चमा उभिएर आफ्नै भूमिकामाथि पनि प्रश्न उठाउने साहस थोरै नेतामा देखिन्छ।
शाहको भाषणलाई बलियो बनाउने अर्को कुरा भनेको यसमा प्रयोग भएको तथ्यांक र तर्क हो — १,४०० भन्दा बढी मृत्यु, ६,००० भन्दा बढी बेपत्ता, GDPको १० प्रतिशत बराबरको पुनर्निर्माण आवश्यकता, र नेपालको ०.१ प्रतिशतभन्दा कम विश्व उत्सर्जन योगदान। यी संख्याले भावुक अपिललाई ठोस आधार दिए। यो केवल "सहानुभूति माग्ने" भाषण थिएन, बरु न्यायोचित तर्कमा उभिएको माग थियो।
भाषणको सबैभन्दा सम्झनलायक भाग पक्कै पनि - राहत, पुनर्वास, पुनर्निर्माण" र जिम्मेवारी, क्षतिपूर्ति, लचिलोपन "Relief, Rehabilitation, Reconstruction" र "Responsibility, Reparation, Resilience" — यी छ शब्दको प्रस्तुति थियो। यसले जटिल जलवायु न्यायको बहसलाई सरल, याद राख्न सजिलो र प्रभावकारी ढाँचामा बाँध्यो। "विपद् स्थायी अवस्था नबनोस्" भन्ने उनको भनाइले साना र जलवायु-जोखिममा रहेका मुलुकहरूको दशकौंदेखिको माग एकै वाक्यमा समेट्यो।
शाहले केवल गुनासो वा माग मात्र गरेनन्; उनले नेपाल, भारत र चीनको संयुक्त नेतृत्वमा "हिमाली जलवायु उत्थानशीलता संयन्त्र" स्थापनाको ठोस प्रस्ताव अघि सारे। यसले भाषणलाई नाराबाजीभन्दा माथि उठाई नीतिगत प्रस्तावको स्तरमा पुर्यायो — जुन कूटनीतिक हिसाबले परिपक्व दृष्टिकोण मानिन्छ।
सायद भाषणको सबैभन्दा तीखो अंश थियो — हतियार समयमै सीमा नाघ्ने तर किसानका लागि मल समयमै नपुग्ने विश्व आपूर्ति शृंखलाको आलोचना। यो तुलना निकै कठोर तर निकै आवश्यक थियो, र यसले दक्षिण एसियाका अन्य मुलुकको साझा पीडालाई पनि सम्बोधन गर्यो। यसरी उनले नेपालको समस्यालाई क्षेत्रीय र विश्वव्यापी संरचनागत असमानतासँग जोडे — जुन एउटा साना मुलुकका नेताको दृष्टिकोणलाई व्यापक बनाउने प्रयास थियो।
यस वर्षको महासभामा सबैभन्दा कान्छो सरकार प्रमुख भए तापनि शाहले आफ्नो उमेरलाई कथाको केन्द्रमा राखेनन् — बरु यसलाई छोटकरीमा उल्लेख गरेर मुख्य विषयतिर फर्किए। यो संयमले भाषणलाई थप गम्भीर र विश्वसनीय बनायो।
निष्कर्षमा, यो सम्बोधन साना मुलुकले पनि विश्व मञ्चमा स्पष्ट, तथ्यपरक र सम्मानजनक आवाज उठाउन सक्छ भन्ने उदाहरण बन्यो। भावुकता र कूटनीतिक शिष्टता दुवैलाई सन्तुलनमा राख्दै, बालेन शाहले नेपालको पीडालाई विश्व समुदायको ध्यानमा ल्याउनमात्र सफल भएनन्, जलवायु न्यायको बहसलाई नयाँ भाषा र संरचना पनि दिए।
