काठमाडौं। काठमाडौं उपत्यकामा पछिल्लो दुई साता बढी समयदेखि खाना पकाउने ग्यास (एलपी ग्यास) को चरम अभाव देखिएको छ। विभिन्न वितरण केन्द्रहरूमा लामो लाइन, खाली सिलिन्डर बोकेर घुम्ने उपभोक्ता र पटक-पटक आश्वासन दिने अधिकारीहरूको दृश्य सामान्य बनेको छ। नेपाल आयल निगमले अवस्था नियन्त्रणमा रहेको दाबी गरे पनि उपत्यकाका बासिन्दाहरूले यो संकट बारम्बार दोहोरिने र चुनाव नजिकिँदा झन् बढी यस्ता समस्या देखिने गरेको गुनासो गरेका छन्।
कागेश्वरीकी सशी श्रेष्ठले यो संकटको प्रत्यक्ष अनुभव गरेकी छन्। गत शनिबारदेखि उनले आफ्नो सानो कोठामा प्रयोग हुने ग्यास सिलिन्डर खोजिरहेकी छिन्। "पसलवालाले नयाँ ग्यास आएको छैन भन्दै हरेक दिन 'भोलि आउँछ' भन्छन्, तर आजसम्म केही भएको छैन," उनले बताइन्। उनको जस्तै कथा उपत्यकाभरि छ – परिवारहरूले वैकल्पिक तरिका अपनाउनु परि रहेको अवस्था छ।
नेपाल आयल निगमले यो अभावको मुख्य कारण भारतको बिहारस्थित बरौनी रिफाइनरीमा भएको मर्मत कार्यलाई मानेको छ। निगमका प्रवक्ता मनोज कुमार ठाकुरका अनुसार, रिफाइनरीको करिब १० दिनको मर्मतले नेपालको नियमित कोटा घटेको थियो। यस अवधिमा नेपालले ओडिशाको पारादीप रिफाइनरीबाट ग्यास ल्याउनुपरेको थियो, जसले ढुवानीमा ढिलाइ निम्त्यायो। तर अब बरौनी रिफाइनरी सञ्चालनमा आएको र आपूर्ति सहज हुँदै गएको निगमको भनाइ छ।
ढुवानी सम्बन्धी समस्या पनि थपिएको छ। सीमा नाकामा भन्सार प्रक्रिया ढिलो, सडक अवरोध र चिसो मौसमका कारण तराईमा हुस्सु लाग्ने भएकाले ट्यांकरहरू समयमा नआउने गरेको ग्यास डिलरहरू बताउँछन्। नेपालले भारतबाट मात्रै एलपी ग्यास आयात गर्छ, जसको मासिक खपत करिब ४५ हजारदेखि ४८ हजार मेट्रिक टन हुन्छ। उपत्यकामा जाडोयाममा माग २०-२५ प्रतिशत बढ्ने भएकाले यो अवधिमा समस्या बढी देखिन्छ।
स्थानीय स्तरमा पनि केही कम्पनीहरूमा आन्तरिक समस्या छन्। नेपाल ग्यासको अभाव सबैभन्दा बढी छ। नेपाल ग्यास कम्पनीमा व्यवस्थापकीय विवाद र साझेदारी समस्या रहेको बताइएको छ। साईबाबा ग्यास, सगार ग्यास जस्ता अन्य ब्रान्डहरू पनि उपलब्ध नभएपछि उपभोक्ता अन्यत्र खोज्न बाध्य छन्। ग्यास डिलर महासंघले यस्ता आन्तरिक तथा प्राविधिक समस्यालाई पनि अभावको कारण मानेको छ।
निगमले भने उपभोक्ताको जथाभाबी र स्टक खरिदलाई पनि दोष दिएको छ। "अभावको समाचार सुनेपछि मानिसहरूले आवश्यकताभन्दा बढी सिलिन्डर किन्छन्, जसले कृत्रिम अभाव सिर्जना गर्छ," निगमका एक अधिकारीले भने। विगतका संकटहरूमा पनि यस्तै चक्र देखिएको छ।
तर धेरै उपभोक्ताले यी कारणहरूलाई बहाना मानेका छन्। "चुनाव नजिकिँदा यस्ता अभावका बहाना आउँछन्, नेपाली जनताले सधैं यस्तै दुःख पाउँछन्," सामाजिक सञ्जालमा एकजना प्रयोगकर्ताले लेखेका छन्। इतिहास हेर्दा भारत-नेपाल व्यापार निर्भरता, घरेलु अक्षमता र राजनीतिक समयमा आपूर्ति व्यवस्थापन कमजोर हुँदा यस्ता संकट दोहोरिने गरेका छन्।
निगमले आपूर्ति सहज बनाउन निर्देशन दिएको, भारतीय आपूर्तिकर्तासँग समन्वय गरेको र ब्ल्याक मार्केटिङ रोक्न अनुगमन बढाएको बताएको छ। तर उपभोक्ताहरूका लागि यी आश्वासनले तत्काल राहत दिएको छैन। "भोलि भन्ने धेरै पटक सुनिसक्यौं," सशी श्रेष्ठ जस्तै धेरैले भने।
यो संकटले नेपालको ऊर्जा सुरक्षा कमजोरीलाई उजागर गरेको छ। दीर्घकालीन समाधानका लागि आयात स्रोत विविधीकरण, घरेलु भण्डारण क्षमता बढाउने, बायोग्यास तथा विद्युत् जस्ता वैकल्पिक ऊर्जामा लगानी आवश्यक छ। जबसम्म आपूर्ति स्थिर हुँदैन, तबसम्म सामान्य नागरिकले नै यो बोझ बेहोर्नुपर्ने देखिन्छ।
