काठमाडौँ। जब हामी अन्तर्राष्ट्रिय समाचारहरू हेर्छौं, दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको विभिन्न देशहरू बीचको बढ्दो तनावलाई बेवास्ता गर्न सजिलो छैन। बढ्दो सैन्य पोजिसनदेखि आर्थिक प्रतिबन्ध र प्रोक्सी युद्धहरूसम्म, हामीहरु सबै खबरबाट परिचित छौं। यो उथलपुथलको बीचमा, यी तनावहरूलाई तेस्रो विश्वयुद्धको सुरुवातको रूपमा लेबल गर्ने संख्याको अभाव छैन किन भने यो वास्तविकता झैँ भएको छ। नौ महिनाअघि मैले यो लेख लेखेको थिएँ, जसमा मैले विश्वका बढ्दो तनावहरूबारे चर्चा गरेको थिएँ र प्रश्न उठाएको थिएँ—के हामी तेस्रो विश्वयुद्धको पहिलो चरणमा छौं वा हामीले महसुस नगरी तेस्रो विश्वयुद्ध सुरु भइसक्यो ? समय परिवर्तन हुदै छ। विश्व अझ बढी असुरक्षित भएको छ। अमेरिकाले भेनेजुएलामाथि सैन्य हमला गरेर राष्ट्रपति निकोलस मादुरोलाई कब्जामा लिएको छ। यो घटनाले शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्नो इच्छा अनुसार काम गर्ने प्रवृत्तिलाई प्रष्ट परेको छ। भारत, जसले पाकिस्तानसँग समस्या सामना गरिरहेको थियो, अब बंगलादेशसँग पनि गहिरो कूटनीतिक विवादमा फसेको छ। २०२४मा भएको विद्रोहपछि बंगलादेशमा आन्तरिक विवाद झन् बढेको छ, जसमा धार्मिक असहिष्णुता र हिंसात्मक अतिवादले ठूलो भूमिका खेलेको छ। यी घटनाहरूले संसार युद्धमा छ भनेर देखाउँछन्, तर यसको बारेमा कोही पनि कुरा गरिरहेका छैनन् - किनकि यो अदृश्य छ र यसले धेरै शक्तिशाली देश, मानिस, संस्था र व्यापारलाई फाइदा पुर्याइरहेको छ। हामीले जुन शान्तिपूर्ण विश्वको कल्पना गर्थ्यौं, त्यो अब हराइसकेको छ। शक्तिशाली राष्ट्रहरूले जे मन लाग्छ त्यही गर्छन्, र गरीब देशहरू तथा जनताहरू मर्न बाध्य छन्।

तेस्रो विश्वयुद्धको अवधारणाले प्रायः २० औं शताब्दीका दुई महायुद्धहरू- पहिलो र दोश्रो विश्वयुद्ध - लडाईहरू र पूर्ण विकसित सैन्य आक्रमणहरूको छविहरू प्रस्तुत गर्दछ। यद्यपि, आधुनिक युद्धको प्रकृति नाटकीय रूपमा परिवर्तन भएको छ, जसले परम्परागत युद्धलाई कम सान्दर्भिक बनाउँदैछ। आज, द्वन्द्वहरू विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छन्: साइबर युद्ध, शीत युद्ध, विकृति अभियान, आर्थिक नाकाबन्दी, आर्थिक टकराव, र प्रोक्सी द्वन्द्वहरू, जहाँ शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्नो रणनीतिहरू कार्यान्वयन गर्न तेस्रो-पक्षका देशहरू प्रयोग गर्छन्। यो केवल चुनौतीमात्र होइन, यो वास्तविकता हो। विश्व युद्ध सुरु भइसकेको छ, तर यो परम्परागत सीमामा सीमित छैन। युद्ध हरेक महादेशमा फैलिरहेको छ, हरेक दिन नयाँ नयाँ रुप र आकारमा ! शक्तिशाली राष्ट्रहरूले आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्नका लागि गरीब राष्ट्रहरूलाई मोहरा बनाइरहेका छन्, र यसको परिणाम स्वरूप लाखौं निर्दोष जनताहरूले ज्यान गुमाइरहेका छन्।

संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन र रूस जस्ता देशहरू यस जटिल राजनीतिक चेस खेलको अग्रपंक्तिमा छन्। प्रत्येक राष्ट्रले सीमाको सैन्यीकरण वा आर्थिक दबाबको रणनीति मार्फत आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्न खोज्छ। हाम्रो समयको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रतिद्वन्द्वी मानिने अमेरिका र चीन बीचको प्रतिस्पर्धामा प्रविधि, व्यापार र सैन्य प्रगति समावेश छ, जसले विश्वव्यापी स्थिरतालाई अझ बढाउँछ। अब यो प्रतिस्पर्धा मात्र सिमित छैन , यो युद्ध हो। अमेरिकाले भेनेजुएलामाथि सैन्य हमला गरेर मादुरोलाई कब्जामा लिएको छ, जसले संसारमा नयाँ अस्थिरता निम्त्याएको छ। यो हमलाले देखाउँछ कि अमेरिका जस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरूले अन्तर्राष्ट्रिय कानुनलाई बेवास्ता गर्दै आफ्नो हितमा कार्य गर्छन्। भेनेजुएलाका जनताहरूले आर्थिक संकट, विस्थापन र हिंसाको सामना गरि यसको मूल्य चुकाउनु पर्ने छ । यसैगरी, भारत र पाकिस्तान बीचको तनाव अझै कायम छ। पाँच दशकभन्दा बढी समयदेखि कश्मीरको विषयमा लडिरहेको भारत र पाकिस्तानको युद्धलाई विश्व राजनीतिले कडा निगरानी गरिरहेको छ र यो युद्धले विश्वभर डर पनि सिर्जना गरिरहेको छ। दुई आणविक राज्य एकअर्काको विरुद्धमा जानुले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा विश्व राजनीति र नीतिलाई असर गर्नेछ। तर अब यो तनावमा नयाँ आयाम थपिएको छ—भारत र बंगलादेश बीचको गहिरो कूटनीतिक विवाद। २०२४ को बंगलादेश विद्रोहपछि यो विवादले नयाँ मोड लिएको छ। यो बिद्रोहमा धार्मिक असहिष्णुता र हिंसात्मक अतिवादले प्रमुख भूमिका खेलेको छ। यी दुई राष्ट्रहरू शारीरिक युद्धमा नभए पनि, कूटनीतिक स्तरमा गम्भीर टकरावमा छन्, जसले दक्षिण एसियालाई अझ असुरक्षित बनाएको छ। यस क्षेत्रमा धार्मिक असहिष्णुता र हिंसात्मक अतिवाद बढ्दै गएको छ, जसले स्थानीय जनताहरूलाई पीडित बनाइरहेको छ।

यसमा युरोप जस्ता क्षेत्रहरूमा बढ्दो तनाव थप्नुहोस्, जहाँ युक्रेनमा रूसी हस्तक्षेपले अन्य देशहरूमा गम्भीर चिन्ताहरू जगाएको छ। युक्रेनको यो घटनाले यो स्पष्ट हुन्छ कि हामी खतराले भरिएको अवधिबाट बाँचिरहेका छौं। रूस-युक्रेन युद्ध अझै जारी छ, जसमा हजारौं निर्दोष जनताहरू मारिएका छन्। यो युद्धले यूरोपमा ऊर्जा संकट निम्त्याएको छ र विश्व अर्थ व्यवस्थालाई प्रभावित गरेको छ। यसबाहेक, हालैका वर्षहरूमा "शीतयुद्ध" पुन: जागृत भएको छ किनकि राष्ट्रहरूले गठबन्धन, सैन्य अभ्यास र कूटनीतिक प्रयासहरू मार्फत प्रभावको लागि प्रतिस्पर्धा गरि रहेका छन्। मध्य पूर्व र अफ्रिकाका केही भागहरूमा धेरै देशहरू द्वन्द्वमा फसेका छन् जुन प्रायः स्थानीयकृत देखिए पनि यी देशहरुमा विश्वव्यापी शक्तिहरू संलग्न भई राजनीतिक खेल खेलिरहेको महसुस हुन्छ। उदाहरणका लागि, इजरायल-प्यालेस्टाइन द्वन्द्व अझ बढेको छ, जसमा इरान, लेबनान, सिरिया र यमन जस्ता क्षेत्रीय राष्ट्रहरू संलग्न छन्। यो द्वन्द्वले मध्य पूर्वलाई युद्धभूमिमा परिणत गरेको छ, जसमा प्रोक्सी युद्धहरू चलिरहेका छन्। सिरियाको अवस्था हेर्न सकिन्छ जहाँ विभिन्न राज्य र गैर-राज्य पक्षहरूका लागि सिरिया युद्धभूमिमा परिणत भएको छ, र प्रत्येक समुहको आफ्नै छुट्टै एजेन्डा र हितकारीहरू छन्। अफ्रिकामा पनि अवस्था भयावह छ—सुडानमा गृहयुद्ध चलिरहेको छ, डेमोक्रेटिक रिपब्लिक अफ कंगोमा बहुविध विद्रोहहरू छन्, र माली, तथा नाइजेरिया जस्ता राष्ट्रहरू इस्लामिक विद्रोहीहरूको सामना गरिरहेका छन्। यसबाहेक, म्यानमारमा आन्तरिक द्वन्द्व र अफगानिस्तान-पाकिस्तान बीचको तनावले एसियालाई अस्थिर बनाएको छ। यी सबै द्वन्द्वहरूमा शक्तिशाली राष्ट्रहरूको हात भएको जानकारी रहेको छ। शक्तिशाली रास्ट्रहरुले धन र राजनीतिक समर्थन दिएर गरीब राष्ट्रहरूलाई मोहरा बनाइरहेका छन्। परिणामस्वरूप, गरीब जनताहरू भोकमरी, रोग र हिंसाबाट मरिरहेका छन्।

आणविक युद्धको डर पनि ठूलो छ। उत्तर कोरियाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताहरूको अवज्ञा गर्दै आफ्नो परीक्षण जारी राखेको छ भने इरानको आणविक महत्वाकांक्षामा पश्चिमा देशहरूले गहन निगरानी गरिरहेको छन्। शक्तिशाली राष्ट्रको शक्ति सन्तुलन परिवर्तन हुँदैछ, र पूर्ण-स्तरीय द्वन्द्वमा परिणत हुने सम्भावना निरन्तर खतरा रहेको छ। यी समस्या देखेर, केहि मिडियाले र विशिष्ट व्यक्तित्वहरूले यी घटनाहरूलाई तेस्रो विश्वयुद्धको रूपमा स्वीकार गर्न थालेका छन्। अमेरिकाले भेनेजुएला हमला गरे जस्तै, रूसले युक्रेनमा आक्रमण गरे जस्तै, चीनले दक्षिण चीन सागरमा प्रभुत्व जमाए जस्तै - शक्तिशाली राष्ट्रहरूले जे मन लाग्छ त्यही गरि रहेका छन् । 

नेपालका नागरिकहरूका लागि यी मुद्दाहरूको बारेमा सतर्क र सूचित रहनु महत्त्वपूर्ण छ। सबै राष्ट्रहरुसंग व्यावसायिक कूटनीतिक सम्बन्ध उत्तम राख्नु पर्छ। यसले गर्दा हामी आफूलाई अपरिचित विश्व द्वन्द्वमा भेट्टाउनु अघि समझदारी र सम्भावित समाधानहरूलाई बढावा दिन सक्छौं। मौन रहनुको सट्टा, हामीले यस विश्वव्यापी मञ्चमा कुराकानीको माग गर्नुपर्छ, द्वन्द्वको सम्भावना मात्र होइन तर शान्तिको मार्गहरू पनि जाँच गर्नुपर्छ। तर नेपाल र नेपालीहरूले के गर्नुपर्छ? पहिलो, नेपाली राजनीतिज्ञहरूले संवेदनशील मुद्दाहरूमा बोल्नु अघि सोच्नुपर्छ। अमेरिकाको भेनेजुएला हमला बारेमा धेरै नेपाली राजनीतिज्ञहरूले, जसले आफैं यो विषयमा बोल्ने स्थिति छैनन्, आलोचना गरिरहेका छन्। यो अनावश्यक हो। हामीले बढी कूटनीतिक बन्नुपर्छ र संवेदनशील मुद्दाहरूमा उचित मञ्चमा मात्र बोल्नुपर्छ। नेपाल जस्तो सानो राष्ट्रले शक्तिशाली राष्ट्रहरूसँग सन्तुलित सम्बन्ध राख्नुपर्छ, न कि अनावश्यक विवादमा फस्नुपर्छ। नेपाली जनताहरूले विश्व घटनाहरूबारे सूचित रहनुपर्छ, शान्ति अभियानमा भाग लिनुपर्छ र आफ्नो सरकारलाई कूटनीतिक रूपमा मजबुत बनाउन दबाब दिनुपर्छ। राजनीतिज्ञहरूले राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरू जस्तै संयुक्त राष्ट्रसंघमा नेपालको आवाज उठाउनुपर्छ र गरीब राष्ट्रहरूको पक्षमा बोल्नुपर्छ। इतिहासले देखाएको छ, आँधी आउनुभन्दा पहिलेको मौन हुनु प्रायः खतरनाक साबित हुन्छ। हामीले आणविक बमको विरुद्धमा शान्ति र कूटनीति रोज्नुपर्छ र यसरी हामीले हाम्रो भावी पुस्तालाई राम्रो समाजतर्फ डोऱ्याउनुपर्छ। नेपालले तटस्थता र कूटनीतिक बुद्धिमत्तालाई आफ्नो हतियार बनाउनुपर्छ, ताकि यो युद्धग्रस्त विश्वमा हामी सुरक्षित रहौं।