काठमाडौं । विश्वले कोरोना महामारीको पीडा भुल्न नपाउँदै फेरि अर्को भाइरस चर्चामा आएको छ— “हान्टा भाइरस”। पछिल्ला दिनहरूमा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले हान्टा भाइरस संक्रमणका घटनाहरू सार्वजनिक गरेपछि स्वास्थ्य क्षेत्रमा नयाँ चिन्ता थपिएको छ। विशेषगरी मुसा तथा अन्य कृन्तक जनावरमार्फत फैलिने यो भाइरसले मानव स्वास्थ्यमा गम्भीर असर पार्न सक्ने भएकाले धेरै देश सतर्क अवस्थामा पुगेका छन्। नेपालमा हालसम्म ठूलो संक्रमण पुष्टि नभए पनि खुला फोहोर, अव्यवस्थित शहरीकरण र मुसाको बढ्दो समस्या भएका कारण जोखिमलाई पूर्ण रूपमा नकार्न सकिँदैन।
हान्टा भाइरस मुख्यतः संक्रमित मुसाको दिसा, पिसाब वा थुकबाट मानिसमा सर्ने गर्छ। संक्रमित स्थानको धुलो सासमार्फत शरीरभित्र पुगेपछि मानिस बिरामी हुन सक्छन। ग्रामीण क्षेत्र, अन्न भण्डारण स्थल, गोदाम, पुराना घर तथा फोहोर धेरै हुने ठाउँहरू बढी जोखिमयुक्त मानिन्छन्। स्वास्थ्य विज्ञहरूका अनुसार सुरुवाती अवस्थामा ज्वरो, शरीर दुख्ने, टाउको दुख्ने, अत्यधिक थकान तथा वान्ताजस्ता लक्षण देखिन्छन्। गम्भीर अवस्थामा फोक्सोमा असर पुग्ने, सास फेर्न कठिन हुने तथा मिर्गौलामा समस्या आउने सम्भावना समेत रहन्छ।
नेपालमा सरसफाइको अवस्था अझै कमजोर रहेको अवस्थामा यस्तो भाइरस चुनौती बन्न सक्छ। काठमाडौं उपत्यकासहित धेरै शहरी क्षेत्रमा खुला फोहोर, ढल व्यवस्थापनको कमजोरी तथा मुसाको बढ्दो समस्या देखिन्छ। गाउँघरमा पनि अन्न भण्डारण गर्ने परम्परागत तरिकाका कारण मुसाको सम्पर्क बढी हुने भएकाले जोखिम रहन्छ। विज्ञहरू भन्छन्— अहिले नै व्यापक डर फैलाउने अवस्था नभए पनि जनचेतना र सावधानी अत्यन्त आवश्यक छ।
कोरोना महामारीपछि नेपाली समाज स्वास्थ्य सुरक्षाप्रति केही सचेत अवश्य बनेको छ, तर व्यवहारमा अझै कमजोरी देखिन्छ। सार्वजनिक स्थानमा फोहोर फाल्ने बानी, घर तथा गोदाम नियमित सफा नगर्ने प्रवृत्ति र मुसा नियन्त्रणप्रति बेवास्ताले भविष्यमा समस्या निम्त्याउन सक्छ। सरकारले पनि केवल संक्रमण फैलिसकेपछि मात्र सक्रिय हुने पुरानो शैली त्याग्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। समयमै चेतना, सरसफाइ अभियान र स्वास्थ्य तयारी बढाउन सके ठूलो जोखिम टार्न सकिन्छ।
साधारण नागरिकले पनि केही सामान्य सावधानी अपनाउन आवश्यक छ। घर तथा पसल सफा राख्ने, मुसा बस्ने प्वाल टाल्ने, अन्न तथा खाद्यान्न सुरक्षित कन्टेनरमा राख्ने, मुसाको दिसा वा फोहोर सफा गर्दा मास्क र पञ्जा प्रयोग गर्ने जस्ता उपाय प्रभावकारी मानिन्छन्। ज्वरो, शरीर दुख्ने वा सास फेर्न समस्या देखिए तुरुन्त स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ।
हान्टा भाइरस अहिले विश्वका लागि चेतावनीको विषय बनेको छ। नेपालले यसलाई केवल विदेशी समाचारको रूपमा हेरेर बेवास्ता गर्नु हुँदैन। कोरोना महामारीले सिकाएको सबैभन्दा ठूलो पाठ भनेकै “रोकथाम उपचारभन्दा सस्तो र प्रभावकारी हुन्छ” भन्ने हो। यदि सरकार र नागरिक दुवैले समयमै जिम्मेवारी निभाउने हो भने नेपालले सम्भावित स्वास्थ्य संकटबाट आफूलाई सुरक्षित राख्न सक्छ।
