काठमाडौँ । जब हामी अन्तर्राष्ट्रिय समाचारहरू हेर्छौं, दिन प्रतिदिन बढ्दै गएको विभिन्न देशहरू बीचको बढ्दो तनावलाई बेवास्ता गर्न गाह्रो छ।
बढ्दो सैन्य पोजिसन देखि आर्थिक प्रतिबन्ध र प्रोक्सी युद्धहरूसम्म, हामीहरु सबै खबरबाट परिचित छौ। तैपनि, यो उथलपुथलको बीचमा, यी तनावहरूलाई तेस्रो विश्वयुद्धको सुरुवातको रूपमा लेबल गर्ने संवादको स्पष्ट अभाव देखिन्छ। के हामी तेस्रो विश्वयुद्धको पहिलो चरणमा छौं या तेस्रो विश्वयुद्ध सुरु भई सक्यो हामीले महसुस नगरी ?
तेस्रो विश्वयुद्धको अवधारणाले प्रायः २० औं शताब्दीका दुई महायुद्धहरू जस्तै ठूला-ठूला लडाईहरू र पूर्ण विकसित सैन्य आक्रमणहरूको छविहरू प्रस्तुत गर्दछ। यद्यपि, आधुनिक युद्धको प्रकृति नाटकीय रूपमा परिवर्तन भएको छ, जसले परम्परागत युद्धलाई कम र कम सान्दर्भिक बनाउँदैछ। आज, द्वन्द्वहरू विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छन्: साइबर युद्ध, शीत युद्ध, विकृति अभियान, आर्थिक टकराव, र प्रोक्सी द्वन्द्वहरू, जहाँ राष्ट्रहरूले आफ्नो रणनीतिहरू कार्यान्वयन गर्न तेस्रो-पक्षका देशहरू प्रयोग गर्छन्। यी तत्वहरूले आज विश्व युद्ध कस्तो देखिनेछ भनेर परिभाषित गर्न चुनौतीपूर्ण बनाउँछन् ।
जम्मू र कश्मीरको पहलगाममा भएको आक्रमणपछि भारत र पाकिस्तानबीच तनाव बढेको छ। भारतले अपरेशन सिन्धुरको साथ बदला लियो।
संयुक्त राज्य अमेरिका, चीन र रूस जस्ता देशहरू यस जटिल राजनीतिक चेस खेलको अग्रपंक्तिमा छन्। प्रत्येक राष्ट्रले सीमाको सैन्यीकरण वा आर्थिक दबाबको रणनीति मार्फत आफ्नो प्रभुत्व स्थापित गर्न खोज्छ। हाम्रो समयको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रतिद्वन्द्वी मानिने अमेरिका र चीन बीचको प्रतिस्पर्धामा प्रविधि, व्यापार र सैन्य प्रगति समावेश छ, जसले विश्वव्यापी स्थिरतालाई अझ बढाउँछ। हालै भारत र पाकिस्तान बीचको तनाबले पुरा संसार चिन्तित छ। ५ दशकभन्दा बढी समयदेखि कश्मीरको विषयमा लडिरहेको भारत र पाकिस्तानको युद्धलाई विश्व राजनीतिले कडा निगरानी गरिरहेको छ र यो युद्धले विश्वभर डर पनि सिर्जना गरिरहेको छ। दुई आणविक राज्य एकअर्काको विरुद्धमा जानुले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा विश्व राजनीति र नीतिलाई असर गर्नेछ। यसमा पूर्वी युरोप जस्ता क्षेत्रहरूमा बढ्दो तनाव थप्नुहोस्, जहाँ युक्रेनमा रूसी हस्तक्षेपले नेटो देशहरूमा गम्भीर चिन्ताहरू जगाएको छ। युक्रेनको यो घटनाले यो स्पष्ट हुन्छ कि हामी खतराले भरिएको अवधिबाट बाँचिरहेका छौं ।
यसबाहेक, हालैका वर्षहरूमा "शीतयुद्ध" गतिशीलता पुन: जागृत भएको छ किनकि राष्ट्रहरूले गठबन्धन, सैन्य अभ्यास र कूटनीतिक प्रयासहरू मार्फत प्रभावको लागि प्रतिस्पर्धा गर्छन्। मध्य पूर्व र अफ्रिकाका केही भागहरूमा धेरै देशहरू द्वन्द्वमा फसेका छन् जुन प्रायः स्थानीयकृत देखिए पनि यी देशहरुमा विश्वव्यापी शक्तिहरू संलग्न भई राजनीतिक खेल खेलिरहेको महसुस हुन्छ। उदाहरणका लागि, सिरियाको अवस्था हेर्न सकिन्छ जहाँ विभिन्न राज्य र गैर-राज्य पक्षहरूका लागि सिरिया युद्धभूमिमा परिणत भएको छ, र प्रत्येक समुहको आफ्नै छुट्टै एजेन्डा र हितकारीहरू छन् ।
आणविक प्रसारको डर पनि ठूलो छ। उत्तर कोरियाले अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताहरूको अवज्ञा गर्दै आफ्नो परीक्षण जारी राखेको छ भने इरानको आणविक महत्वाकांक्षामा पश्चिमा देशहरूले गहन निगरानी गरिरहेको छन्। शक्ति सन्तुलन परिवर्तन हुँदैछ, र पूर्ण-स्तरीय द्वन्द्वमा परिणत हुने सम्भावना निरन्तर खतरा हो।
यी समस्याग्रस्त विकासहरूको बावजुद, मिडियाले र विशिष्ट व्यक्तित्वहरूले यी घटनाहरूलाई तेस्रो विश्वयुद्धको सुरुवातको रूपमा लेबल गर्नमा संकोच देखिन्छ। सायद यो आशावादी रहनको लागि प्रयास हो, जहाँ बलको हार भएर त्यहाँ कूटनीति विजयी हुन सक्छ भन्ने आशा गर्न सकिन्छ। यद्यपि, दांव धेरै उच्च छ, र निष्क्रियताको परिणामले विनाशकारी परिणामहरू निम्त्याउन सक्छ।
नेपालका नागरिकहरूका लागि यी मुद्दाहरूको बारेमा सतर्क र सूचित रहनु महत्त्वपूर्ण छ। सबै राष्ट्रहरुसंग व्यावसायिक कूटनीतिक सम्बन्ध उत्तम राख्नु पर्छ जसले गर्दा हामी आफूलाई अपरिचित विश्व द्वन्द्वमा भेट्टाउनु अघि समझदारी र सम्भावित समाधानहरूलाई बढावा दिन सक्छौ। मौन रहनुको सट्टा, हामीले यस विश्वव्यापी मञ्चमा कुराकानीको माग गर्नुपर्छ, द्वन्द्वको सम्भावना मात्र होइन तर शान्तिको मार्गहरू पनि जाँच गर्नुपर्छ। संकेतहरूलाई बेवास्ता गर्नाले तिनीहरू हराउने छैनन ; बरु, यसले हामीलाई हाल सामना गरिरहेको भन्दा पनि गम्भीर वास्तविकतामा डुबाउन सक्छ। इतिहासले देखाएको छ, आँधी आउनुभन्दा पहिलेको मौन हुनु प्रायः सबैभन्दा खतरनाक साबित हुन्छ। हामीले आणविक बमको विरुद्धमा शान्ति र कूटनीति रोज्नुपर्छ र यसरी हामीले हाम्रो भावी पुस्तालाई राम्रो समाजतर्फ डोऱ्याउनुपर्छ।
